درون انسان بين رذايل و فضايل اخلاقي درگيري هميشگي وجوددارد كه معمولا آن را «جهاد اكبر» مي‏خوانند؛ در حالي كه «جهاد اوسط» است.
انسان وقتي مي‏كوشد برابر عقل كار كند و از هوس و معصيت دوري جويد، در جهاد اوسط است. او مي‏خواهد عاقل باشد؛ از اين مرحله به بعد نوبت «جهاد اكبر» مي‏رسد كه جهاد بين عقل و عشق، حكمت و عرفان و معقول و مشهود است.
در اين جهاد عقل، براساس براهين، مفاهيم را به رسميت مي‏شناسد و برهان اقامه مي‏كند و به نتيجه مي‏رسد؛ اما عشق هرگز به مفهوم (علم حصولي) بسنده نكرده، خود حقيقت و علم حضوري را مي‏طلبد و مي‏خواهد آ نچه فهميده با جان بيابد و مشاهده كند.
بنابراين از اين به بعد، بين عقل و عشق نزاع مي‏افتد و جهاد اكبر شروع مي‏شود. البته نقصي در كار نيست و هر دو حق به شمار مي‏آيند؛ منتها يكي حق است و ديگري احق؛ يكي خوب است و يكي خوب‏تر؛ يكي كمال است و ديگري اكمل. بنابراين كارهاي اولياي الهي بر اساس عشق است. امام صادق(ع) فرمود: «افضل الناس من عشق العبادة» .اصول كافي، ج 2. اين كسي است كه مزه عبادت را بچشد و حقايق بهشت و جهنم را ببيند.
عقل با برهان اثبات مي‏كند كه بهشت و جهنمي هست. عشق مي‏گويد: من مي‏خواهم بهشت و جهنم را ببينم. آن كه دليل و برهان اقامه مي‏كند و معاد و بهشت و ميزان و ما نند آن را حق مي‏شمارد، عاقل است؛ ولي آن كه در پي ديدن بهشت و جهنم است، عاشق است.
كارهاي سيد الشهدا(ع) عاشقانه بود. عشق فوق عقل است، نه دون عقل. يك وقت گفته مي‏شود: فلان كار عاقلانه نيست؛ يعني، بر اساس وهم و خيال است؛ ولي گاه گفته مي‏شود: نه تنها عاقلانه است؛ بلكه بالاتر از آن، عاشقانه است؛ يعني، آنچه فهميده با درون خود يافته است.
آنجا كه انسان حقيقت را مي‏يابد و برابر شهود عاشقانه حركت مي‏كند، عقل نقش ندارد. اين نقش نداشتن بدان سبب است كه نور عقل، تحت الشعاع نوري قوي‏تر قرار گرفته است؛ نه بدان علت كه نورش خاموش شده است و نور ندارد:
عقل دو وقت از كار مي‏افتد و فعل انسان برابر عقل نيست:
1. وقتي انسان گرفتار غضب يا شهوت مي‏شود و به معصيت مبتلا مي‏گردد. اينجا كار عاقلانه نيست و سفيهانه است. اين مثل آن است كه ماه دچار خسوف شود و تاريك گردد. در اين حال عقل نور ندارد. عقل انسانِ معصيت كار، مانند ماه منخسف است. اينكه حضرت علي(ع) مي‏فرمايد: «كم من عقل اسير تحت هوي امير» ، اشاره به همين مطلب است.
2. عقل نور دارد؛ ولي كارآيي ندارد و آن وقتي است كه تحت الشعاع نور قوي‏تر قرار مي‏گيرد؛ مثل اينكه ستارگان در روز كارآيي ندارند. اين كار آمد نبودن، بدان علت است كه تحت الشعاع نور خورشيدند كه فضا را روشن كرده است؛ نه به سبب تاريكي و بي‏نور بودن‏شان. كسي كه عاشق شد، عقل دارد و عقلش هم كار مي‏كند و نور دارد؛ ولي نور عقل تحت الشعاع نور عشق است.
جريان امام حسين(ع) در كربلا از اين نوع بود؛ يعني، نه تنها عاقلانه بود؛ بلكه بالاتر و برتر از آن عاشقانه هم بود.
*پاسخ از آيت الله جوادي آملي